VAN GÖLÜ ÇEVRESİ TARİHİ ESERLERİ VE KÜLTÜR DEĞERLERİNİ ARAŞTIRMA VE UYGULAMA MERKEZİ

                Van Gölü Çevresi Tarihi Eserleri ve Kültür Değerlerini Araştırma ve Uygulama Merkezi 2547 sayılı Yüksek Öğretim Kanununun 7. maddesinin d/2 fıkrası ve Yüksek Öğretim Kurulu Başkanlığı’nın 04.10.1991 tarih ve EÖ/07.04.004 / 3397-17076 sayılı kararı gereğince Yüzüncü Yıl Üniversitesi Rektörlüğünce kurulmuştur. Kuruluşu 29.12.1991 tarih ve 21096 sayılı Resmi Gazetede yayınlanmıştır.

                2004 yılına kadar merkez müdürlüğünü Prof. Dr. Abdulselam Uluçam yapmıştır. Bu süreç içinde Arkeoloji ve Sanat Tarihi alanlarında önemli çalışmalar yapılmıştır. Prof. Dr. Abdulselam Uluçam’ın Yüzüncü Yıl Üniversitesinden ayrılmasından sonra 2004-2007 yılları arası idareci atanmamış, 2007 yılında Öğr. Gör. M. Murat Oto, Rektör Prof. Dr. Hasan Ceylan tarafından, Van Gölü Çevresi Tarihi Eserleri ve Kültür Değerlerini Araştırma Merkezi Müdürlüğüne atanmıştır. Halen merkez müdürlüğünü Öğr. Gör. M. Murat Oto sürdürmektedir.

                Merkez müdürlüğüne Öğr. Gör. M. Murat Oto’nun atanmasından sonra merkez yönetmeliğinde değişikliğe gidilmiş, daha önce arkeoloji ağırlıklı çalışan merkez, yeni yönetmelik çerçevesinde Van ilinin tüm yönlerini ele alan, bu kapsamda araştırma, derleme ve arşivleme yapan bir yapıya dönüştürülmüştür. 2007 yılı ortalarında başlanan bu çalışmalar yaklaşık 6 ay sürmüş, 2008 yılının ilk aylarında çalışmalarına başlamıştır.

                Bu değişikliklerdeki temel düşünce şudur;

                Çok eski tarihlerden 1. Dünya Savaşına kadar Van hep önemli bir merkez olagelmiştir. Bu nedenle derin bir kültür zenginliği bulunmaktadır. Ancak son yüzyılda yaşanan savaşlar nedeni ile büyük göçler verip, büyük göçler almıştır. Halen de bu göç alıp verme devam etmektedir. Van şehrinin tarih boyunca önemli bir yerleşim merkezi olması ve coğrafik konumunun da uygun olmasından dolayı sürekli göç yolları üzerinde bulunuşunun yanında son yüz yılda yaşadığı iki önemli olay büyük göçler vermesi ve almasına neden olmuştur.

                Özellikle 1915 lerde 1. dünya savaşında Rus ve Ermeni işgalinden dolayı “muhacırlık” diye adlandırılan bir travma yaşamıştır. Bu yıllarda işgale uğrayan Van’ın “Müslüman” nüfusunun hemen hepsi batı illerine göç etmiştir. 1915 öncesi Van merkez nüfusu 150 binlerde iken 1917 yılı nüfusu sıfırdır. Bu rakamın yaklaşık yarısı (70-80 bin) Ermeni diğer yarısı ise (70-80 bin) Müslüman nüfus olduğu tahmin edilmektedir. Rus işgali ve Ermeni isyanları sonucu Müslüman nüfuz canını kurtarmak için yerlerini, yurtlarını bırakarak kaçmıştır. 1917 de Bolşevik ihtilali sonucu geri çekilen Ruslar, Ermenileri kaderlerine terk etmiş, cephe gerisinde büyük katliamlar yapan Ermenileri Osmanlı devleti “Tehcir” denen uygulamayla o günlerde kendi toprağı olan bu günkü Suriye’ye sürmüştür. Bu olayların siyasi yönden tartışılması saklı kalmak koşulu ile şunu söylemek yanlış olmayacaktır; o yıllarda yaşananlar sonucu Van’ın kültürel mirası hangi etnik grup kaynaklı olursa olsun büyük hasar almış, önemli bir kısmı da ne yazık ki yok olmuştur.

                Van tarihinde diğer önemli sosyolojik sorun ise 1980 lerde bölgede başlayan dış kaynaklı terör ortamıdır. Bu nedenle yine büyük göçler vermiş ve almıştır. Bu ortamdan huzursuz olan kent nüfusu özellikle büyük kentlere göç etmiş, yerlerine ise çevre il ve ilçelerin kırsalından insanlar yerleşmiş ya da yerleştirilmiştir. Bu göçler demografik yapıyı değiştirdiği gibi kozmopolit bir yapı yaratmış, geçmişten gelen kültürün de kimlik değişmesine neden olmuştur. Van ilinin tarihten kök alan kültürel kimliğini taşıyan temsilcileri azalmıştır. Halen az sayıda kalan bu kültür ve temsilcileri bir bir yok olmakta ve bir kısmı da göçler nedeni ile başka şehirlerde kaymaktadır. Bu durum Van şehri ve yaşayanlarının giderek kimliksiz bir duruma itilmesine ve tarihsel birikimlerinin unutulmasına neden olan diğer önemli sosyolojik olaydır.

                Bu bağlamda Van ilinin kültürel birikimlerinin araştırılması ve kayıt altına alınması ilin geleceği açısından hayati önem taşıdığı bir gerçektir. Diğer yandan araştırma yapılacak sahada sağlam bilgi kaynakları ya çok az bulunmakta ya da bu kaynaklara ulaşma zorlukları bulunmaktadır. Bu nedenle bu çalışmalar zaman darlığı içinde uzun ve zahmetli bir emek gerektirmektedir.

                Van kültürünün tüm yönleriyle araştırılması ve arşivlenmesi hem günümüzdeki bir çok alanda çalışma ve araştırma yapacaklara (Müzik Bölümleri, Edebiyat Bölümleri, Tarih Bölümleri, Arkeoloji bölümleri, ilgili Dernekler ve Vakıflar, Konservatuarlar vb.) kaynak teşkil edebilmesi yanında, gelecekte tarihi belge niteliği taşıyarak, hem kaynak hem de yeni nesillerin geçmişlerini öğrenmeleri açısından büyük yarar sağlayacaktır.

                Van’da kurulu olan Yüzüncü Yıl Üniversitesi böyle bir merkez ile yerel ve ulusal alanda ihmal edilen bu konuda kurumsal bu projeyi hayata geçirerek önemli bir boşluğu doldurduğu düşünülmektedir.

                Bu düşünce temelinde “Van Gölü Çevresi Tarihi Eserleri ve Kültür Değerlerini Araştırma ve Uygulama Merkezi” çalışmalarında kısa, orta ve uzun süreli planlama yapmış, bu çalışmalarını değişik proje ve etkinliklerle sürdürmektedir. Özetle;

                2008 yılında Van’da düzenlenen yöresel içerikli etkinliklerde düzenleyen ya da katılımcı durumunda çalışmalarda bulunmuştur. 2008 yılında “Van Oturma Geceleri” ve “Van Türküleri Konserleri” düzenlemiş, Van Fuarında görev almıştır. Prof. Dr. Fikret Değerlini konuşmacı olarak katıldığı “Van Halk Oyunları ve Giysileri” adlı konferansı düzenlemiştir. 2008 yılında “Van Külliyatı” adlı projeyi başlatmış, uzun süren alt yapı oluşturma sürecinden sonra 2009 yılı nisan ayında bu proje resmi olarak başlatılmıştır. Van Külliyatı ile ilgili çalışmalar 2010 yılı yaz aylarında tamamlanması planlanmaktadır. Türkiye’de ilk olan böyle bir çalışmanın Van’a katkısının ne kadar büyük olduğu ortadadır. Bu külliyat ile ilgili ayrıntılar ilgili linkde verildiği için burada bu kadar bilgi verilmesi uygun bulunmuştur.

                Mahalli ses sanatçıların ses kayıtlarının alınması çalışmalarına başlanmış, bir çok mahalli sanatçının ses ya da görüntülü kayıtları alınmış, arşivlenmiştir. Bu çalışmalar da halen devam etmekte olup, bu kişilerden elde edile veriler Van kültürü yayınları olarak yayınlanması planlanmaktadır.

                Van kültürünü ilgilendiren tüm konularda araştırma, arşivleme çalışmaları sürmekle beraber ilin sokak sokak fotoğraflanması çalışması devam etmektedir. İnsan kaynakları olarak kültürel birikimi olan kişilerin kamera kayıtları alınarak kayıtlara geçmesi yönünde çalışmalar da devam etmektedir.

                Yüzüncü Yıl Üniversitesi adına Rektör Prof. Dr. Hasan Ceylan “Van Gölü Çevresi Tarihi Eserleri ve Kültür Değerlerini Araştırma ve Uygulama Merkezi” çalışmalarına büyük destek vermekte, Van ilini ilgilendiren her konuda katkı sağlamaktadır. Ancak bu konu sadece bazı kurumlara ve kişilere sorumluluğu yükleyip uzaktan izlenecek bir konu olmadığı bir gerçektir. Van’da yaşayan ve değişik nedenlerle başka illerde ikamet eden Vanlıların da bu çalışmalara destek olmaları vatandaşlık sorumluluğu gereğidir.

                “Van Gölü Çevresi Tarihi Eserleri ve Kültür Değerlerini Araştırma ve Uygulama Merkezi” Halkımız ve idarecilerimizden aldığı manevi destek ile çalışmalarına devam etmekte, bu destekler ile daha büyük projeler üretme çabası içindedir.